Η ολοκλήρωση των διδακτορικών σπουδών μου, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν μέσω της δι-ιδρυματικής συμφωνίας μεταξύ του Πανεπιστημίου του Saint Andrews και του Πανεπιστημίου Κρήτης, αποτελεί την κορύφωση μιας μακράς πορείας που ξεκίνησε από την εφηβική μου ηλικία. Εκείνη την εποχή, δεν είχα σαφή εικόνα για την επιστημονική κατεύθυνση που θα ακολουθούσα, αλλά η ψυχολογία αναδείχθηκε γρήγορα ως η προφανής επιλογή, καθώς, συμβάδιζε, με αυτό που τότε περιέγραφα ως «την επιθυμία μου να βοηθώ τους ανθρώπους». Η ερευνητική κατεύθυνση του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης άσκησε καθοριστική επιρροή στην ακαδημαϊκή μου εξέλιξη. Παράλληλα με τη συμμετοχή μου στο εργαστήριο Κοινοτικής Ψυχολογίας υπό την καθοδήγηση της Σοφίας Τριλίβα και τα μαθήματα φιλοσοφίας του Μανώλη Δαφέρμου, η εποχή της κρίσης διαμόρφωσε τα ερευνητικά μου ενδιαφέροντα στον τομέα της κοινοτικής ψυχολογίας, των κοινωνικών μεταβάσεων, της διεπιστημονικότητας και του κριτικού ρεαλισμού ως φιλοσοφία της επιστήμης. Επιπρόσθετα, ο ερευνητικός μου προσανατολισμός επηρεάστηκε από το γεγονός ότι προέρχομαι από μια οικογένεια χαμηλού εισοδήματος που υπέστη σοβαρό πλήγμα από την οικονομική κρίση και το κλείσιμο της οικογενειακής μας επιχείρησης, γεγονός που ενίσχυσε την δέσμευσή μου να μελετήσω και να αντιμετωπίσω τα αλληλένδετα κοινωνικά, ψυχολογικά και οικονομικά ζητήματα σε συστημικό επίπεδο.
Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, επιδίωξα να διευρύνω τους ακαδημαϊκούς μου ορίζοντες μέσω της διεπιστημονικής έρευνας, γεγονός που με οδήγησε να ακολουθήσω μεταπτυχιακό πρόγραμμα έρευνας στο ίδιο πανεπιστήμιο, αυτή τη φορά στο Τμήμα Κοινωνιολογίας. Ένα σημαντικό ορόσημο στο κοινωνιολογικό ταξίδι ήταν η συγγραφή του βιβλίου Αθλητισμός και τόποι μνήμης: Οι Αρκάδιοι αγώνες στο Ρέθυμνο (1936–2020) μαζί με τον Γιάννη Ζαϊμάκη. Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου στην κοινωνιολογία και την ψυχολογία, διερεύνησα ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών και ψυχολογικών φαινομένων, από ομάδες αυτοβοήθειας στην Κρήτη μέχρι τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία υπερχρεωμένων πολιτών.
Στο διάστημα αυτής της περιόδου, η συμμετοχή μου σε δύο ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα για περιβαλλοντικά ζητήματα υπήρξε κρίσιμη για την οικονομική στήριξη των σπουδών μου. Τα ερευνητικά προγράμματα MOVING (Mountain Valorization through Interconnectedness and Green Growth) και SIGMA NEXUS (Sustainable Innovation & Governance in the Mediterranean) ήταν άμεσα συνδεδεμένα με τη διδακτορική μου έρευνα, η οποία επικεντρώνεται στη ενεργειακή μετάβαση, τη βιωσιμότητα και την κοινοτική ψυχολογία. Μεγαλώνοντας στη Δυτική Μακεδονία, η οποία συχνά αναφέρεται ως ο «ενεργειακός πυλώνας» της Ελλάδας, εκτέθηκα σε κοινωνικές και πολιτικές συζητήσεις για την εξόρυξη λιγνίτη και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από πολύ μικρή ηλικία. Αυτή η πρώιμη έκθεση διαμόρφωσε τον κύριο στόχο της διατριβής μου, να εξετάσω πώς τα μέλη των ενεργειακών πρωτοβουλιών στην Κρήτη και τη Δυτική Μακεδονία εξηγούν την αντίθεσή τους προς τις ενεργειακές πολιτικές και να συγκρίνω τις εξηγήσεις τους με προσεγγίσεις από την περιβαλλοντική ψυχολογία και τη φιλοσοφία της επιστήμης.
Η Σοφία Τριλίβα, η επιβλέπουσα μου, με βοήθησε να συνειδητοποιήσω ότι το διεπιστημονικό σχέδιο της διατριβής μου, το οποίο επικεντρώνεται σε πολύπλοκα κοινωνικά ζητήματα, απαιτεί υποστήριξη και συνεργασία με ειδικούς από διάφορους τομείς. Αυτό μας οδήγησε, με την υποστήριξη των διοικητικών υπηρεσιών του Πανεπιστημίου Κρήτης και του Πανεπιστημίου St Andrews, στη δημιουργία συμφωνίας συν-επίβλεψης με το Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου St Andrews, ενός από τα κορυφαία πανεπιστήμια του Ηνωμένου Βασιλείου. Η κύρια παράμετρος που επηρέασε την επιλογή του St Andrews ήταν η δυνατότητα συνεργασίας με τον Daniel Knight, ανθρωπολόγο της ενέργειας με πλούσιο ερευνητικό έργο στην Ελλάδα, και η συμμετοχή στο Center for Energy Ethics. Στο πλαίσιο της συμφωνίας συν-επίβλεψης, πέρασα το πρώτο έτος μου στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του St Andrews.
Μετά την επιστροφή μου από τη Σκωτία, αφιέρωσα το δεύτερο έτος μου στην εμπειρική έρευνα με πρωτοβουλίες πολιτών στην Κρήτη και τη Δυτική Μακεδονία. Στο τέλος του έτους αυτού, έλαβα υποτροφία Fulbright-ΙΚΥ, η οποία μου έδωσε την ευκαιρία να σπουδάσω στο Χιούστον. Η προοπτική να ζήσω εκτός Ευρώπης για πρώτη φορά με γέμισε με ανυπομονησία. Κατά το τρίτο έτος μου στο Πανεπιστήμιο Rice, στο Τμήμα Ανθρωπολογίας και στο Κέντρο Περιβαλλοντικών Μελετών, συνεργάστηκα στενά με διδακτορικούς φοιτητές και φοιτήτριες και σημείωσα σημαντική πρόοδο στη διατριβή μου. Μοιράστηκα κεφάλαια της διατριβής και προσχέδια κειμένων που σκεφτόμουν να δημοσιεύσω με την επιβλέπουσα μου, Cymene Howe. Η εμπειρία του να ζω στο Χιούστον με έβαλε στο επίκεντρο ενός παγκόσμιου ενεργειακού κόμβου.
Μετά την επιστροφή μου από τις ΗΠΑ, επιδίωξα να εμβαθύνω τη σύνδεσή μου με την αλληλεπίδραση φιλοσοφίας και της σχέσης ανθρώπου-φύσης. Υποστηριζόμενος από υποτροφία Erasmus, πέρασα το τέταρτο έτος μου στο ερευνητικό κέντρο CRISES και στο Παιδαγωγικό Τμήμα του University of Inland Norway (INN), στο Λίλεχαμερ της Νορβηγίας. Εκεί, ο ρόλος μου περιλάμβανε την υποστήριξη καθηγητών και καθηγητριών στις διδακτικές τους δραστηριότητες και την οργάνωση εργαστηρίων που εξερεύνησαν καλλιτεχνικές και ενσωματωμένες παιδαγωγικές μεθόδους, όπως το Θέατρο των Καταπιεσμένων, με στόχο την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προκλήσεων. Ως αποτέλεσμα αυτής της ερευνητικής ανταλλαγής, μαζί με την επιβλέπουσα μου στο Λίλεχαμερ, Leigh Price, και τον συνεργάτη μου Jan Zumoberhaus, συνεργαζόμαστε αυτή τη στιγμή για την έκδοση ενός ειδικού τεύχους για το Journal of Critical Realism, το οποίο εξετάζει τον κριτικό ρεαλισμό και τις σχέσεις ανθρώπου-φύσης.
Ανασκοπώντας την εμπειρία μου στο εξωτερικό, θα προέτρεπα χωρίς αμφιβολία κάθε φοιτητή και φοιτήτρια να εξετάσει αυτό το ενδεχόμενο. Παρά τις δυσκολίες που ενδέχεται να προκύψουν, η προσπάθεια αξίζει τον κόπο. Η εμπειρία του να σπουδάσω στο εξωτερικό είχε βαθιά επίδραση πάνω μου, καθώς με δίδαξε πώς να συνεργάζομαι στενά με ερευνητές και ερευνήτριες και να ερευνώ κοινότητες σε ποικίλα γεωγραφικά και πολιτιστικά συγκείμενα. Η εκπαίδευση, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να λειτουργεί ως πυλώνας κοινωνικής ισότητας, και θεωρώ ότι είναι κρίσιμης σημασίας για θεσμούς όπως το ΙΚΥ και το Ίδρυμα Fulbright να συνεχίσουν να υποστηρίζουν την κοινωνική έρευνα και να προσφέρουν αυτές τις ευκαιρίες σε φοιτητές και φοιτήτριες από χαμηλά εισοδηματικά στρώματα.
Καταληκτικά, θα ήθελα να εκφράσω την ειλικρινή μου ευγνωμοσύνη σε όλους και όλες στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, που με στήριξαν με ανεκτίμητο τρόπο σε αυτό το ταξίδι. Η διοίκηση και το προσωπικό και των δύο πανεπιστημίων αφιέρωσαν σημαντικό χρόνο για τη συμφωνία συν-επίβλεψης, και είμαι βαθιά ευγνώμον για την συνεργασία μας. Η επιβλέπουσά μου, Σοφία Τριλίβα, με ενέπνευσε συνεχώς να αμφισβητώ την παραδοσιακή ψυχολογική έρευνα και να διερευνήσω το ενδεχόμενο των ακαδημαϊκών σπουδών στο εξωτερικό. Ο Μανώλης Δαφέρμος υπήρξε συνεχής πηγή καθοδήγησης, σοφίας και έμπνευσης. Ο Μανόλης Τζανάκης είναι πλέον ένας μακροχρόνιος συνεργάτης. Οι Κωστής Πηγουνάκης, Βαγγέλης Τζουβελάκας και Ιωσήφ Καυκαλάς συνεργάστηκαν στενά μαζί μου σε διάφορα ερευνητικά προγράμματα κατά τη διάρκεια των διδακτορικών μου σπουδών. Είμαι επίσης βαθιά ευγνώμον για την υποστήριξη του Γιάννη Ζαϊμάκη, ο οποίος με δεξιοτεχνία με καθοδήγησε στο να εμβαθύνω στις πολυπλοκότητες της κοινωνικής έρευνας. Θα ήθελα να εκφράσω, επίσης, την εκτίμηση μου σε όλους τους ανθρώπους του Πανεπιστημίου Κρήτης, ειδικότερα στους υπαλλήλους της βιβλιοθήκης, το προσωπικό καθαριότητας και τους εργαζόμενους στα εστιατόρια, των οποίων η καθημερινή υποστήριξη και παρουσία έκαναν την εμπειρία μου στο πανεπιστήμιο ξεχωριστή.
