Λίγο πριν από τη λήξη του χειμερινού εξαμήνου του ακαδημαϊκού έτους 2025-2026 το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης διοργάνωσε επιτόπια ερευνητική άσκηση στη Θεσσαλονίκη για φοιτητές και φοιτήτριες των Προγραμμάτων Μεταπτυχιακών Σπουδών Βυζαντινών και Μεσαιωνικών Σπουδών, Οθωμανικής Ιστορίας και Σύγχρονης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Η επιτόπια ερευνητική άσκηση έλαβε χώρα στο διάστημα από τις 30 Νοεμβρίου μέχρι τις 6 Δεκεμβρίου 2025 και υπήρξε μια γόνιμη και παραγωγική δραστηριότητα για τις φοιτήτριες και τους φοιτητές που συμμετείχαν σε αυτή. Το συντονισμό της άσκησης ανέλαβαν ο Αναπληρωτής Καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας Αντώνης Αναστασόπουλος και η Καθηγήτρια Ιστορίας της Εκπαίδευσης και του Φύλου Κατερίνα Δαλακούρα.
Η Θεσσαλονίκη, πόλη με πλούσια ιστορία από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, διαθέτει αρχεία με πολύτιμο υλικό στην ελληνική και σε άλλες γλώσσες για διάφορες ιστορικές περιόδους της πόλης και ευρύτερα της Μακεδονίας.
Κατά τη διάρκεια της επιτόπιας ερευνητικής άσκησης, οι συμμετέχουσες και οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να επισκεφθούν σημαντικά αρχεία της Θεσσαλονίκης και να ασκηθούν σε διαφορετικά είδη ιστορικών πηγών. Το πρώτο αρχείο όπου έλαβε χώρα η άσκηση ήταν τα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, το οποίο ιδρύθηκε το 1954 και στεγάζεται στο πρώην Ρωσικό Νοσοκομείο, επί της οδού Αλεξάνδρου Παπαναστασίου. Στο Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας φυλάσσεται πληθώρα οθωμανικών αρχειακών τεκμηρίων που χρονολογούνται μεταξύ του 1694 και του 1912, όπως και ελληνικών αρχειακών τεκμηρίων που εκτείνονται χρονολογικά μέχρι τη δεκαετία του 1990. Δεύτερος σταθμός της αρχειακής άσκησης των φοιτητριών και των ήταν το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης (ΚΙΘ), που ιδρύθηκε το 1983 και στεγάζεται στο Μέγαρο Μπίλλη στην πλατεία Ιπποδρομίου. Ως υπηρεσία του Δήμου Θεσσαλονίκης, το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης έχει συγκεντρώσει σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές με πλούσιο υλικό που επικεντρώνεται στην περίοδο από τις αρχές του 20ού έως τις αρχές του 21ου αιώνα.
Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές επισκέφθηκαν επίσης και ασκήθηκαν σε δύο αρχειακές δομές του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.). Η πρώτη ήταν το Ιστορικό Αρχείο Νεοελληνικής Εκπαίδευσης (ΙΑΝΕ) του Τμήματος Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής, που ιδρύθηκε το 1992 και στεγάζεται στο παλιό κτίριο της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. Το αρχείο συγκεντρώνει αρχειακό υλικό του ύστερου 19ου και των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα από σχολεία της Θεσσαλονίκης, από ελληνικά σχολεία της Ανατολικής Ρωμυλίας και από τις σχολές της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως. Το δεύτερο αρχείο του Α.Π.Θ. στο οποίο ασκήθηκαν οι φοιτήτριες και οι φοιτητές ήταν το Ιστορικό Αρχείο, το οποίο ιδρύθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή το 1927 και στεγάζεται σε αίθουσα του Σπουδαστηρίου Nεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, στο νέο κτίριο της Φιλοσοφικής Σχολής. Το αρχείο περιέχει χειρόγραφο και έντυπο υλικό κυρίως από τον 19ο και τον 20ό αιώνα, συλλογή χαρτών, καθώς και τα αρχεία καθηγητών του Α.Π.Θ.
Επιπρόσθετα, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Οθωμανική Ιστορία πραγματοποίησαν επίσκεψη στα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχεία Νομού Ημαθίας, στη Βέροια, όπου ασκήθηκαν στους εκεί σωζόμενους κώδικες του οθωμανικού δικαστηρίου (ιεροδικείου) της πόλης. Οι φυλασσόμενοι στο αρχείο κώδικες χρονολογούνται μεταξύ του 1602 και του 1882.
Πέρα από την άσκησή τους στο αρχειακό υλικό των παραπάνω φορέων, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές είχαν την ευκαιρία να ξεναγηθούν στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα και στο Λαογραφικό Μουσείο του Α.Π.Θ., αλλά και να εξοικειωθούν με την ιστορική εξέλιξη του αστικού ιστού της Θεσσαλονίκης μέσω συστηματικών ιστορικών περιπάτων. Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Οθωμανική Ιστορία επισκέφθηκαν επίσης χώρους ιστορικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στη Βέροια και στην ευρύτερη περιοχή της Ημαθίας.
Η αρχειακή έρευνα αποτελεί κομβικό στοιχείο της ιστορικής επιστήμης και, ως εκ τούτου, η άσκηση νέων ιστορικών σε αυτή και η εξοικείωσή τους με τον χώρο των αρχείων αποτελεί πολύτιμη εμπειρία για αυτούς. Κατά τη διάρκεια της επιτόπιας ερευνητικής άσκησης, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές είχαν την ευκαιρία να διεξαγάγουν έρευνα υπό την καθοδήγηση των συνοδών καθηγητών τους σε αρχειακό υλικό συναφές με το αντικείμενο των σπουδών τους, τις διπλωματικές μεταπτυχιακές εργασίες τους και τα προσωπικά ερευνητικά ενδιαφέροντά τους.
Το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας επιθυμεί να ευχαριστήσει τις διευθύνσεις και το λοιπό προσωπικό των αρχειακών και των άλλων φορέων τους οποίους τα μέλη του επισκέφθηκαν στη διάρκεια της επιτόπιας ερευνητικής άσκησης, για την υποδοχή, τη φιλοξενία και την εξυπηρέτηση που τους επεφύλαξαν. Ευχαριστεί επίσης τον κ. Χρήστο Κυριακόπουλο, υποψήφιο διδάκτορα του Τμήματος και πιστοποιημένο ξεναγό, για την ξενάγηση στην πόλη της Θεσσαλονίκης.
